Boekpresentatie Siberian Exiles - Claudia Heinermann

Op zaterdag 28 mei vindt in het Nederlands Fotomuseum de boekpresentatie van Siberian Exiles van Claudia Heinermann plaats. Siberian Exiles is een trilogie over de deportaties vanuit de Baltische staten naar Siberië onder het Sovjetregime.

Programma
17.00 – 17.30 Inloop

17.30 – 17.40 Frits Gierstberg, curator Nederlands Fotomuseum
17.40 – 17.45 Vidmantas Purlys, Ambassadeur van Litouwen
17.45 – 18.25 Laura Starink in gesprek met Irena Valaityté
18.25 – 18.30 Korte film met een videobericht van Marju en foto’s uit het boek
18.30 – 19.30 Proost met bier uit Litouwen!

Iedereen is van harte welkom de boekpresentatie bij te wonen. Meld je aan via het formulier onderaan deze pagina.*

Over Siberian Exiles
Siberian Exiles is een trilogie over de deportaties vanuit de Baltische staten naar Siberië onder het Sovjetregime. Terwijl mensen in West-Europa na het einde van de Tweede Wereldoorlog de bevrijding vierden, begon voor de inwoners van de Baltische staten een nieuw duister hoofdstuk. Ze kregen te maken met de Sovjetbezetting, massale deportaties, executies en repressie - collectieve trauma's die diepe littekens bij de bevolking achter gelaten hebben. In de trilogie vertellen ooggetuigen over de deportatie van vrouwen en kinderen naar afgelegen gebieden in Siberië, de Goelagkampen, het georganiseerde verzet tegen de bezetter en over het begin van de koude oorlog. Om het verzet tegen de Sovjetbezetting te breken, liet Stalin tussen 1940 en zijn dood in 1953 600.000 burgers uit de Baltische staten naar Siberië deporteren. Alle ‘anti-Sovjet-elementen’ en ‘de intelligentsia’ moesten verdwijnen. Mannen werden veroordeeld en naar werkkampen (goelag) gestuurd, terwijl vrouwen en kinderen naar afgelegen gebieden werden verbannen om dwangarbeid te verrichten. Na 1958 mochten de gedeporteerden naar huis terugkeren.

Siberian Exiles 1 – Lithuania richt zich op de ervaringen van zes Litouwse overlevenden die als kinderen naar de Laptevzee boven de poolcirkel gedeporteerd werden. In 1941 werden hun families naar de Altaj gedeporteerd en in 1942 werden ze, samen met drieduizend andere Litouwers, verplaatst naar de delta van de rivier de Lena. De Litouwse dwangarbeiders hadden de taak boven de poolcirkel een visindustrie op te zetten. Dat was een absurde opdracht: mensen werden gedumpt zonder huisvesting, beschermende kleding, voedsel of technische hulpmiddelen. Tijdens sneeuwstormen dienden ze met blote handen hun eigen hutten te bouwen. Kleine kinderen hadden vaak als taak het vuur brandend te houden en drijfhout te verzamelen. De oudere kinderen werden in kinderbrigades te werk gesteld. De ballingen leden honger en kregen scheurbuik en andere ziektes.

Siberian Exiles 3 - The story of Marju and the legacy of the Atomic Gulag is gebaseerd op het verhaal van Marju, een Estse gedeporteerde, die in 1953 getuige was van de ontploffing van de eerste waterstofbom. In 1945 werd Marju's vader gearresteerd en naar een Goelagkamp in Kazachstan gestuurd. Marju en haar moeder kwamen terecht bij een kolchoz in Zuid-Siberië aan de grens met Kazachstan. Op de uitgestrekte steppe werden ze tewerkgesteld als landarbeiders. In 1953 ontplofte daar de eerste waterstofbom. Claudia Heinermann reisde naar Kazachstan op zoek naar sporen van de Goelagkampen waar Marju's vader en andere Baltische staatsburgers gevangen zaten, en om de geschiedenis van de nucleaire testlocatie in Semipalatinsk te ontdekken. Ze wilde weten of er een verband was tussen het Goelag-systeem en het Russische atoomproject dat het begin van de Koude Oorlog inluidde. Claudia sprak met diverse ooggetuigen die in hun jeugd de paddenstoelwolken hadden zien opkomen en de aarde hadden zien trillen.

Siberian Exiles 2 komt begin 2023 uit. Vanwege reisbeperkingen als gevolg van de Covid-19 pandemie kan dit deel pas nu voltooid worden.

Het gehele project Siberian Exiles (Part 1-3) zal vanaf 21 januari 2023 in het Nederlands Fotomuseum Rotterdam tentoongesteld worden.

Kijk voor meer informatie over Siberian Exiles op siberianexiles.com 

Doneer en ontvang gesigneerd boek en/of print
Het maken van een fotoboek brengt zeer hoge kosten met zich mee. Claudia Heinermann heeft daarom een crowdfundingscampagne opgezet voor Siberian Exiles 3. Doneer via siberianexiles.com en ontvang als dank een art print en/of een gesigneerd exemplaar.

Aanmelden boekpresentatie
Meld je aan via onderstaand formulier aan voor de boekpresentatie op zaterdag 28 mei.

Aanmelden Boekpresentatie 28 mei

Het project en boek zijn mogelijk gemaakt door steun van het Fonds Anna Cornelis, het Mondriaan Fonds, Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten, het WEJansenfonds, de Kaunas Gallery en Drake & Farrell.

*Let op: het museum zelf is deze avond gesloten en een bezoek aan de tentoonstellingszalen is niet mogelijk.

Archiveren voor amateurs

Ordenen en nummeren van een analoog fotoarchief

Voor mensen die hun (analoge) negatievenarchief op orde willen brengen, heeft het Nederlands Fotomuseum tips verzameld. Gebaseerd op onze ervaringen, geïllustreerd met voorbeelden uit onze collectie. Maak kennis met onze fotografen, maar nu in hun rol als archivaris.

Een ambitieuze amateur- of beroepsfotograaf bouwt in de loop van de jaren een flink archief op, van enkele tienduizenden tot honderdduizenden opnamen. Fotograaf Vincent Mentzel spant in onze collectie de kroon met meer dan 600.000 negatieven en dia's.

Zolang je archief in één map of schoenendoos past, is er geen probleem. Maar een archief groeit, en daarmee de behoefte het toegankelijk te maken. In de basis is dat: een negatieffilm een nummer geven, en informatie hierover op papier of digitaal vastleggen.

Hoe pakten de fotografen in onze collectie dat aan? Wat kunnen wij leren van hun systematiek, en wat kunnen we beter achterwege laten?

Tip 1: Bezint eer u begint

Ga niet overhaast aan de slag, bekijk en analyseer je archief. Aandachtspunten zijn onder andere: onderwerpen, opdrachten, grootte, en ordening. Wat zijn je wensen en doelen? Je aanpak is afhankelijk van hoe groot je archief is, de tijd en het geld wat je tot je beschikking hebt. Maak een plan.

Tip 2: Ordenen

Als je nooit een systeem hebt bedacht, maar wel alles netjes bij elkaar opgeborgen hebt, is de ordening waarschijnlijk chronologisch. Dat is een prima basis. Misschien heb je er soms iets uitgehaald, en niet terug of verkeerd ingevoegd? Loop je archief door, en herstel deze zaken. Gooi niet het systeem om; dat is tijdrovend. Bovendien bevat de ordening informatie, die je nu nog over het hoofd kan zien. Straks breng je in de beschrijvingen nieuwe ordeningen aan. Is je archief een totale chaos? Laat het voor wat het is, begin met nummeren en beschrijven.


gearchiveerde foto's

Tip 3: Nummeren

Zonder burgerservice- of paspoortnummer kom je niet ver in deze wereld. Dat geldt ook voor negatieven en dia’s die je een inventarisnummer (per serie), of objectnummer (per stuk) toekent. Nummers vormen de sleutel tot informatie.

Het archief van Cas Oorthuys heeft een nummersysteem op onderwerp, bedacht door Cas’ zwager, de fysicus Frank Krienen. Dat heeft nadelen: nummers binnen een reeks raken op, of tijdens het nummeren raak je in vertwijfeling: Hoort een portret van Toon Hermans op een bruggetje bij de categorie Amsterdam of bij Theater? Het negatief kan je maar op één plek opbergen. Maar het heeft ook voordelen, want de contactalbums van Oorthuys waren daardoor toegankelijk voor klanten. Bovendien kon het museum het archief op onderwerp aanbieden voor verdere digitale beschrijving door vrijwilligers van Vele Handen (www.velehanden.nl).

Aart Klein bedacht een nummersysteem op jaar, maand, en volgnummer. Bv. 580801 – eerste serie van augustus 1958. Dat is een mooi systeem, waarmee ook de opnameperiode is vastgelegd. Het sluit aan op een natuurlijk werkproces en de groei van een archief.

De beste tip voor het nummeren van een archief: houd het simpel. Begin bij 1, en nummer door. Zodra je er ingewikkelde betekenissen en afwijkende lettertekens aan toekent loop je het risico dat je er later in vastloopt of dat nummers in computerprogramma's problemen geven.

Neem een code op, voor jezelf als maker. Voor jou is het logisch dat je foto's van jezelf zijn. Maar voor een ander, later, misschien niet. Het Fotomuseum gebruikt een unieke drie-letterige code voor iedere fotograaf, die we opnemen in het nummer. We kunnen daardoor soortgelijke nummersystemen van verschillende fotografen handhaven, de code maakt het nummer uniek binnen onze collectie.


Tip 4: Welke informatie leg ik vast?

De gegevens die over de beelden gaan noem je metadata; data over de data. Gegevens over het fysieke materiaal (kleur, formaat, materiaal, aantal) maar ook het afgebeelde en opdrachtgevers.

Het wie, wat, waar, wanneer, en hoe. Bedenk goed wat je zelf belangrijk vindt, en waar je op wil zoeken.

Wij zien bij onze archieven dat fotografen formaat, kleur, opnamedatum of -periode, locatie, en namen van afgebeelde personen vastleggen. We vullen beschrijvingen aan met bijvoorbeeld trefwoorden. Als je consequent wil zijn in het gebruik van trefwoorden, kun je een thesaurus raadplegen. In zo’n hiërarchische trefwoordenlijst vind je o.a. voorkeurstermen en synoniemen. Een voorbeeld is de AAT (Art & Architecture Thesaurus): http://browser.aat-ned.nl/


Tip 5: Hoe leg ik deze informatie vast?

  • Beschrijving op verpakking: maak beschrijvingen op de vellen of enveloppes.

Nadeel: je zal in je zoektocht telkens door je archief moeten bladeren. Dat is onhandig en een risico voor het materiaal zelf.

  • Register: maak beschrijvingen in een schrift. In de kantlijn schrijf je het nummer, daarnaast bijvoorbeeld onderwerp, plaats, opdrachtgever, en opnamedatum. De eerste stap bij het digitaliseren van informatie is bij ons het omzetten van deze analoge schriften naar digitale beschrijvingen in de database.
  • Kaartenbak: dit is je schrift in kaartvorm of een aanvulling daarop. Een extra ordeningssysteem op bijvoorbeeld onderwerp of opdrachtgever. Onder het trefwoord noteer je op de kaart de inventarisnummers die er bij horen, en de kaarten sorteer je alfabetisch.
  • Spreadsheet, zoals Excel: Een digitaal systeem is het handigst, kies voor een spreadsheetprogramma in plaats van een tekstbestand. In een analoog systeem kun je niet zoeken op elk woord, dat kan in een digitaal systeem wel. Een spreadsheet biedt nóg meer mogelijkheden boven een tekstbestand. Je hoeft niet te kiezen voor één systeem op naam, onderwerp, of jaartal. Je kan informatie structureren, gemakkelijk bewerken, filteren en sorteren. Op nummer, onderwerp én jaartal.

Let op mogelijkheden om te exporteren naar bijvoorbeeld een CSV (comma seperated) bestand. Mocht ooit je programma veranderen, dan kun je data naar een nieuw pakket overhevelen.

Splits informatie in kolommen op (zoals nummer, kleur, formaat, datum, opdrachtgever, onderwerp) type de kolomnaam in de bovenste rij. Voor elk nummer gebruik je een aparte rij. De spreadsheet heeft al bijna de structuur van een database, en kan na een aantal bewerkingen vrij eenvoudig ingelezen worden in een database. De kolommen worden dan velden, en de gegevens in de cellen waarden. Elke rij wordt een formulier in de database. Als je je informatie goed geordend en beschreven hebt, moet je de beelden er daarna bij zoeken.

Nadeel: Plaats geen afbeeldingen in Excel.

  • Database: Ga je nog een stap verder, dan kun je een database als FileMaker of Apache OpenOffice Base, of Microsoft Access gebruiken.

Voordeel: hier kun je ook beelden in opnemen.

Denk bij digitale systemen aan beveiliging en duurzaamheid  (zoals het gebruik van open source software), zorg dat systeem en software up to date zijn. Maak regelmatig een back-up op verschillende dragers (harde schijf, drive, cloud).

Tip 6: Digitaliseren

Digitaliseren is een tijdrovende en kostbare klus. Vraag je van tevoren het volgende af:

Is het voor jouw doel nodig? Digitaliseer je het hele archief of alleen selecties? Zorg dat de nummering van je negatieven op orde is vóór je begint, dat nummer heb je nodig voor de bestandsnaam. Liefst heb je ook al je archief beschreven, dan is je archief in elk geval doorzoekbaar. Tijdens het beschrijven heb je een indruk gekregen van wat je wel en niet wil digitaliseren. Handig is om dit tijdens het beschrijven al te markeren. Als je een spreadsheet gebruikt, maak je voor dat doel een extra kolom aan.

Behoud in de bestandsnaam de relatie met je fysieke archief door het inventaris- of objectnummer er in op te nemen. Neem geen beschrijvingen zoals namen in je bestandsnaam op en houd het bij nummers; beschrijvingen kun je in de IPTC van de digitale beelden opnemen.

Op onze website vind je een handboek over het digitaal archiveren van beelden:

https://www.nederlandsfotomuseum.nl/handleiding-digitaal-archiveren/


Tip 7: De juiste spirit

Werk precies, maar niet te perfectionistisch. Je systeem is gebaat bij nauwkeurig en consequent werken; nummers moeten exact kloppen en terug te vinden zijn. Een valkuil is om met terugwerkende kracht beschrijvingen te corrigeren; dan wordt archiveren een eindeloos project.

Het is motiverend om de vaart erin te houden. Beter je hele archief goed en globaal beschreven, dan een klein deel in detail en de rest helemaal niet. Als alles globaal in kaart gebracht is, kun je altijd (met de kennis die je hebt opgebouwd) informatie verfijnen of bepaalde onderwerpen gedetailleerder beschrijven.

Tot slot: gebruik je gezond verstand en maak het niet te ingewikkeld.

Klik hier om te zien hoe het digitaliseren verloopt.

Stefanie de Vries, 2020

Eregalerij PLUS

Eregalerij PLUS – talkshow programma met Marc Prüst en Bahram Sadeghi
Iedere derde zondag van de maand vindt de Eregalerij PLUS plaats. Een talkshowprogramma met lezingen, interviews en debatten waarin thema’s die in de Eregalerij van de Nederlandse fotografie centraal staan, aan bod komen. Het programma wordt afwisselend gepresenteerd door fotografiecurator Marc Prüst en schrijver/presentator Bahram Sadeghi.

Marc Prüst Eregalerij PLUS Nederlands Fotomuseum  Bahram Sadeghi Eregalerij PLUS Nederlands Fotomuseum
Marc Prüst & Bahram Sedeghi

Onderwerpen tijdens het programma zijn de ‘witte vlekken’ in de fotogeschiedenis, nieuwe perspectieven voor fotografie en meerstemmigheid. Te gast zijn fotografen van wie een werk in de Eregalerij is opgenomen. De interviews worden voorafgegaan door een beschouwing van de meest opvallende +1 foto’s die door bezoekers aan de Eregalerij zijn toegevoegd

De podcast is te beluisteren via Spotify, YouTube en Google Podcasts.

 

Eregalerij PLUS #14 Marc Prüst ontvangt fotograaf Max Natkiel
Klik hier om de podcast te beluisteren.

Eregalerij PLUS Nederlands Fotomuseum Paul de Nooijer

Eregalerij PLUS #13 Marc Prüst ontvangt fotograaf Paul de Nooijer
Klik hier om de podcast te beluisteren.

Eregalerij PLUS #12 Willem Popelier

Eregalerij PLUS #12 Bahram Sadeghi ontvangt fotograaf Willem Popelier.
Klik hier om de podcast te beluisteren.

Eregalerij PLUS #11 Marc Prüst ontvangt Vincent Mentzel.
Klik hier om de podcast te beluisteren.

Eregalerij PLUS # 10 Bahram Sadeghi in gesprek met Sanja Marusic.
Klik hier om de podcast te beluisteren.

Eregalerij PLUS #9 Bahram Sadeghi in gesprek met Chas Gerretsen.
Klik hier om de podcast te beluisteren.

Eregalerij PLUS #8 Marc Prüst in gesprek met Stacii Samidin
Klik hier om de podcast te beluisteren.

Eregalerij PLUS #7 Bahram Sadeghi in gesprek met Sanne de Wilde.
Klik hier om de podcast te beluisteren.

Eregalerij PLUS Marc Prüst Roy Villevoye Nederlands Fotomuseum

Eregalerij PLUS #6 Marc Prüst in gesprek met Roy Villevoye.
Klik hier om de podcast te beluisteren.

Eregalerij PLUS Bahram Sadeghi Meryem Slimani Nederlands Fotomuseum

Eregalerij PLUS #5 Bahram Sadeghi in gesprek met Meryem Slimani.
Klik hier om de podcast te beluisteren.

Bahram Sedeghi Khalid Amakran Eregalerij PLUS Nederlands Fotomuseum

Eregalerij PLUS #4 Bahram Sadeghi in gesprek met Khalid Amakran.
Klik hier om de podcast te beluisteren.

Nederlands Fotomuseum

Eregalerij PLUS #3 Marc Prüst in gesprek met Guinevere Ras.
Klik hier om de podcast te beluisteren.

Eregalerij PLUS Marc Prüst in gesprek met Frits Gierstberg Nederlands Fotomuseum

Eregalerij PLUS #2 Marc Prüst in gesprek met Frits Gierstberg.
Klik hier om de podcast te beluisteren.

Eregalerij PLUS Nederlands Fotomuseum Marc Prüst in gesprek met Birgit Donker

Eregalerij PLUS #1 Marc Prüst in gesprek met Birgit Donker.
Klik hier om de podcast te beluisteren.

Eregalerij van de Nederlandse Fotografie

Voor het eerst in de geschiedenis is er een Eregalerij samengesteld voor fotografie als hedendaags en actueel medium. Deze wereldwijde primeur is voor Nederland en te zien in het Nederlands Fotomuseum.

In de Eregalerij vertellen 99 foto's samen het verhaal van de ontwikkeling van de fotografie in Nederland vanaf 1842. Het toont de hoogtepunten, de vernieuwingen en de enorme stappen die fotografen maakten. Iedere foto die onderdeel uitmaakt van de Eregalerij is van iconische waarde door hun maatschappelijke en artistieke betekenis.

Het Nederlands Fotomuseum presenteert de Eregalerij om iedereen te inspireren met beelden uit de boeiende ontwikkeling van 180 jaar fotografie. Beelden die je met andere ogen naar de wereld laten kijken met prachtige visuele verhalen die ertoe doen. Bewust is één beeld open gelaten en dat is de keuze van het publiek. De foto die voor hen de Eregalerij compleet maakt: 99+1.

Ontwikkeling van 180 jaar Nederlandse fotografie
Aan het Nederlands Fotomuseum is een extra tentoonstellingszaal van 2.000 m2 toegevoegd om de Eregalerij van de Nederlandse fotografie als permanente tentoonstelling te kunnen presenteren. Bij elke foto wordt informatie gegeven over de achtergrond en de reden waarom juist déze foto in de Eregalerij is opgenomen en wat het beeld zo bijzonder maakt. De Eregalerij begint met de vroegste voorbeelden van foto’s, de zogenoemde daguerreotypieën, en toont werk van tientallen fotografen die grenzen opzochten, nieuwe technieken ontwikkelden en vernieuwing tot stand brachten. Van zwart-wit naar kleurenfotografie tot aan het digitale tijdperk. Welke foto’s en fotografen een plek hebben gekregen in de Eregalerij van de Nederlandse fotografie wordt bij opening van de Eregalerij bekend gemaakt.

Keuze uit duizenden foto’s door selectiecommissie
De keuze van de 99 foto’s in de Eregalerij  is gemaakt door een commissie bestaande uit vijf leden. Ieder expert op het gebied van Nederlandse fotografie en meerstemmigheid. De opdracht aan de commissie was een fotoselectie te maken die gezamenlijk een overzicht biedt van de Nederlandse fotografie tussen 1842 en 2021. Speciaal gaat het om foto’s die betekenisvol zijn of zijn geweest voor de ontwikkeling van de Nederlandse fotografie. De commissie baseerde haar keuze op de criteria artistieke en maatschappelijke relevantie, vernieuwing en meerstemmigheid. Met dat laatste wordt bedoeld dat de commissie niet alleen keek naar de traditionele canon, maar nadrukkelijk ook daarbuiten.

Verschillende collecties
De foto’s in de Eregalerij zijn afkomstig uit verschillende verzamelingen: allereerst uit de rijke collectie van het Nederlands Fotomuseum, maar er zijn ook belangrijke bruiklenen uit onder meer het Rijksmuseum, Museum Boijmans Van Beuningen, Amsterdam Museum, Stadsarchief Amsterdam, Nationaal Archief Curaçao en uit de collecties van de fotografen zelf.

De App
Met levendige beeld- en audioverhalen in een speciaal ontwikkelde app wordt bij iedere foto uitgelegd wat deze zo bijzonder maakt en waarom deze een plek in de Eregalerij verdient. Klik hier voor meer informatie.

99+1
Onze selectie van 99 is een momentopname en nooit compleet af. Wat dé 100e foto is… Dat bepaal je uiteindelijk zelf. Dat is de foto die jouw Eregalerij compleet maakt: 99+1. Klik hier voor meer informatie.

Activiteiten en Workshops
In het kader van de Eregalerij, worden tal van activiteiten en workshops georganiseerd. Noteer alvast in je agenda: iedere 3e zondag van de maand vindt de Eregalerij PLUS plaats onder leiding van Marc Prüst of Bahram Sadeghi. Klik hier voor meer informatie. 

Breitner Nederlands Fotomusuem Schatkamer Eregalerij van de Nederlandse fotografie

de Schatkamer
In de Schatkamer zie je elke drie maanden enkele originele werken in klimaatvitrines die de luchtvochtigheid regelen. Het licht is gedempt tot maximaal 50 Lux. Na drie maanden worden de foto's weer veilig opgeborgen in het depot, waar ze bewaard worden voor de toekomst. Klik hier om de werken in de Schatkamer te bekijken.

Touareg Vrouwen Mali Violette Cornelius Eregalerij van de Nederlandse fotografie Nederlands Fotomuseum

Zinnige Zintuigen (7+)
Speel samen met je familie het spel ‘Zinnige zintuigen’. Maak spelenderwijs kennis met fotografie en de mooie foto’s in de Eregalerij van de Nederlandse fotografie. Het spel is geschikt voor kinderen en volwassenen van 7 jaar en ouder en kan gespeeld worden vanaf 2 spelers. Klik hier voor meer informatie.

Eregalerij Thuis
Met een keuze uit ruim 20 foto's uit de Eregalerij van de Nederlandse fotografie, kan jouw favoriete foto straks thuis aan de wand hangen. Klik hier om naar de webshop te gaan. 

Publicatie Eregalerij
Alle 99 iconische beelden van de Eregalerij in boekvorm zodat je deze thuis kunt bekijken en de verhalen achter ieder beeld leert kennen en wat het beeld zo bijzonder maakt. Klik hier om naar de online boekwinkel te gaan.

 

Wij danken alle partners voor het mede mogelijk maken van de Eregalerij van de Nederlandse fotografie.

Hoofdpartner

Projectpartners

gemeente Rotterdam project partner Eregalerij Nederlandse fotografie
Stichting Droom en Daad Nederlands Fotomuseum
Nationale Nederlanden project partner Eregalerij van de Nederlandse fotografie Nederlands Fotomuseum

In de hoofdrol Chas Gerretsen

In de hoofdrol Chas Gerretsen is de eerste overzichtstentoonstelling van fotograaf Chas Gerretsen. Het archief van Chas Gerretsen bevindt zich sinds begin jaren negentig in het depot van het Nederlands Fotomuseum. In de tentoonstelling zijn naast zijn beroemde beelden ook veel niet eerder getoonde foto’s te zien. Het oeuvre van Chas Gerretsen raakt aan belangrijke thema’s: bestaat er zoiets als objectieve journalistiek? Moet je stelling nemen als fotograaf? Kan een foto schuldig zijn? De oorlog in Vietnam, de staatsgreep in Chili maar ook beroemdheden als John Travolta en Dennis Hopper maken deel uit van de foto carrière van Gerretsen.

Chas Gerretsen (1943) is een uitzonderlijke fotograaf, dit is goed terug te zien in de tentoonstelling. Hij werkte eind jaren zestig als oorlogsfotograaf in Vietnam en was erbij toen in 1973 de staatsgreep werd gepleegd in Chili tegen president Salvador Allende. Chas Gerretsen ontving als enige Nederlander de prestigieuze Robert Capa Gold Medal voor uitzonderlijke moed. Later vestigde Chas Gerretsen zich in Hollywood waar hij sterren als John Travolta fotografeerde. Ook was hij fotograaf op de set van de film Apocalypse Now, het meesterwerk van Francis Coppola. In deze film vertolkt Dennis Hopper een oorlogsfotograaf, die gebaseerd is op Chas Gerretsen. In 1989 zette Chas Gerretsen een punt achter zijn carrière. Sindsdien bevaart hij de wereld op zijn boot.


Dennis Hopper tijdens opnamen van de film 'Apocalypse Now', Filipijnen (1976) © Chas Gerretsen / Nederlands Fotomuseum

Sinds 2019 plaatst Chas Gerretsen de foto’s die het museum heeft gedigitaliseerd op sociale media. Met name in Chili zijn er velen die volgen wat hij publiceert, omdat de foto’s die hij in 1973 maakte zo uitzonderlijk zijn. Sommige Chilenen hopen verdwenen verwanten of vrienden op de foto’s te herkennen. Chas Gerretsen is te volgen via Twitter, Facebook en Instagram.

Gastcurator
Gastcurator Iris Sikking maakte een selectie van ruim 200 foto’s en objecten uit het archief van Chas Gerretsen, componeerde deze tot een verhaal en plaatste ze in een hedendaags tentoonstellingsontwerp. Zij stelde ook de bij de tentoonstelling behorende catalogus samen.

Eregalerij PLUS
In de podcast Eregalerij PLUS ging Bahram Sadeghi in gesprek met Chas Gerretsen. Chas vertelt over zijn bijdrage aan de Eregalerij van de Nederlandse fotografie, zijn leven als fotograaf en over zijn tentoonstelling In de hoofdrol Chas Gerretsen. Klik hier om de podcast te beluisteren.

Publicaties
Het Nederlands Fotomuseum publiceert speciaal bij de tentoonstelling het boek In de hoofdrol Chas Gerretsen met alle foto's uit de tentoonstelling en een selectie van het archiefmateriaal. Birgit Donker, directeur van het Nederlands Fotomuseum, schreef het voorwoord en daarnaast zijn er verschillende boeiende essays te lezen, onder meer van de curator Iris Sikking en vier gastauteurs onder wie curatoren van het Museo de la Memoria y los Derechos Humanos in Chili. Het boek is de tweede monografie in de nieuwe Collectiereeks van het Nederlands Fotomuseum uitgegeven door Lecturis.

In de hoofdrol Chas Gerretsen (Nederlandstalig) ISBN 978 94 6226 409 0
Starring Chas Gerretsen (Engelstalig) ISBN 978 94 6226 406 9
Prijs € 35,-


Publicatie In de hoofdrol Chas Gerretsen

Lees meer over het leven van Chas Gerretsen in zijn autobiografie: Het wonderbaarlijke en vreemde leven van Chas Gerretsen.
Boom Uitgevers, ISBN 9789024434473 | € 24,50

Over het werk van Chas Gerretsen tijdens de beroemde film uit 1979 gaat het fotoboek: Apocalypse Now, The Lost Photo Archive.
Prestel Publishing, ISBN 978-3791388083 | € 44,90

 

HET OORDEEL│ BUITEN REDELIJKE TWIJFEL? | JAN BANNING & CHRISTINA BOYER

Christina Boyer (1969, Columbus, Ohio) is veroordeeld voor de moord op haar dochter Amber.

In 2013, tijdens het werk aan zijn project Law & Order over strafrecht in vier landen, stuitte Jan Banning op deze strafzaak. Uit zijn onderzoek trekt hij de volgende conclusie: er is geen bewijs van Christina’s schuld; en haar veroordeling is het resultaat van een plea bargain (schikking) waartoe zij besloot uit angst, vanwege de minimale verdediging door haar pro deo advocaat. Christina Boyer was één van de tachtig vrouwen die hij portretteerde in de Pulaski-vrouwengevangenis in Georgia, VS. De twee begonnen een intensieve correspondentie, Banning vergaarde het complete archief over de zaak en deed diepgravend onderzoek. Hij vond steeds meer aanwijzingen voor haar onschuld.

Het Oordeel is een casestudy, waarmee Banning beoogt een bijdrage te leveren aan een genuanceerde kijk op een specifieke strafzaak, waar hij in de loop van de jaren nauw bij betrokken is geraakt. Tevens geeft het inzicht in het Amerikaanse strafrecht in het algemeen. Het roept vragen op over subjectiviteit en objectiviteit, over waarheid en leugen, over het destilleren van een oordeel uit een verwarrende veelheid aan gegevens. De ‘artivist’ Banning hoopt dat het boek en de tentoonstelling over deze zaak een bijdrage kunnen leveren, hoe klein ook, aan de vrijlating van Christina Boyer.  

Door deze tentoonstelling te faciliteren draagt het Nederlands Fotomuseum bij aan het vertellen van dit visuele verhaal dat ertoe doet. De tentoonstelling verbeeldt hoe mensen vermorzeld kunnen raken door systemen die zo veel machtiger zijn dan zijzelf. Ook bevraagt zij de rol van het verschijnsel trial by media. Het verhaal gaat ook over arm en rijk en wat je sociaal-economische status voor effect kan hebben op je weerbaarheid in deze wereld. Een actueel thema, dat we dagelijks – ook in Nederland – zien opduiken. Deze zaak reikt verder dan dit ene geval van Christina Boyer. Door het samenwerkingsverband dat Jan Banning met haar is aangegaan draagt Christina Boyer zelf bij aan de tentoonstelling. Zo verlenen we hun beiden een podium, een stem, zeggingskracht.

De foto’s in Verbeelding zijn Bannings fotografische interpretaties van elementen van de zaak Christina Boyer, ontstaan in de loop van zijn onderzoek. Sommige zijn documentair, omdat ze – hoe subjectief ook gefotografeerd – een bestaande werkelijkheid ‘afbeelden’. Andere foto’s zijn visuele constructies: ensceneringen, gebaseerd op bronnenonderzoek, op beschrijvingen en herinneringen van Christina Boyer of op combinaties van beide.

Publicatie
Bij de tentoonstelling verschijnt de publicatie Het Oordeel - De zaak Christina Boyer, ontworpen door Victor Levie en uitgegeven door Schilt Publishing. Het boek toont de resultaten van Bannings uitgebreide en jarenlange onderzoek. Door documentaire en geënsceneerde foto’s te combineren met teksten, fileert Banning de rol van de media, presenteert hij analyses van medici en geeft hij zijn eigen visuele interpretatie van elementen van het verhaal. 

De publicatie is verkrijgbaar in het museum en op onze webshop.

Het Oordeel – De zaak Christina Boyer (Nederlandstalig) ISBN 978 90 5330 951 3
The Verdict – The Christina Boyer Case (Engelstalig) ISBN 978 90 5330 945 2
Prijs € 50,-

Podcast Jan & Christina

Podcast Jan & Christina
Wil je meer achtergrondinformatie over de tentoonstelling Het Oordeel? Luister dan naar de podcastserie Jan & Christina van Katinka Baehr.
Klik hier

Project partners

Renaissance

Het Nederlands Fotomuseum presenteert met Renaissance de eerste solo museumtentoonstelling van fotograaf Angèle Etoundi Essamba (Kameroen, 1962) in Nederland. Essamba's werk reflecteert vooral op de identiteiten van de Afrikaanse vrouw en de rijkdom aan Afrikaanse culturen. Met contrastrijke en gestileerde fotografie laat Essamba haar beelden schitteren in een rijkdom van kracht en kleur. Renaissance is de achtste editie van de tentoonstelling Nacht in/ Dag uit die iedere dag na zonsondergang te zien is op de ramen van het Nederlands Fotomuseum.

Renaissance is een tentoonstelling die direct ingrijpt in hedendaagse debatten over de rol van het postkoloniale verleden van Nederland, zoals die op dit moment ook binnen de museale wereld worden gevoerd.

Het Nederlands Fotomuseum vindt het belangrijk om zich actief tot dit onderwerp te verhouden en wil met het tonen van de unieke portretten van Essamba's Renaissance bijdragen aan de herdefiniëring van oude machtspatronen die hun oorsprong vinden in de koloniale tijd en nog steeds naklinken in de huidige samenleving.

In het fotografieproject Renaissance zien we hoe symbolen van macht uit de 17e eeuw, zoals de zogenaamde molensteen kragen, worden geherinterpreteerd in gestileerde portretten van zwarte vrouwen. Essamba doorbreekt hiermee de hiërarchische verhoudingen zoals die golden in de 17e eeuw en toont de vrouwen als unieke individuen die een plek voor zichzelf opeisen, niet langer onzichtbaar in de marge. Met Renaissance werpt Essamba licht op vrouwen die alleen in de schaduw bestaan als anonieme onderdanen en statussymbolen in schilderijen waar zij enkel het beeld van de macht van de witte hoofdpersonen onderstrepen. Met dit project draait Essamba de rollen om en laat ze de zwarte vrouw zien in al haar trots, kracht, onafhankelijk en schoonheid.

De fotografie van Renaissance wordt omlijst met door Essamba handgeschreven gedichten van Adonis, Maya Angelou, Pablo Neruda, Baudelaire, Senghor, Khalil Gibran, Rudyard Kipling e.a. De projectie van deze gedichten creëert een hoogst intieme relatie tussen de kijker en het project Renaissance: De teksten worden, op en door de raam, op het lichaam van de toeschouwer geprojecteerd. Hierdoor ontstaat de meest intieme relatie met Renaissance die maar mogeljik is: Je wordt fysiek één met het werk. 

Het Nederlands Fotomuseum presenteert visuele verhalen die ertoe doen. De Renaissance die Essamba verbeeldt met haar indringende portretten plaatst de geschiedenis in een nieuwe en hoogst actuele context en laat de kijker reflecteren op de eigen beeldvorming en geschiedenis.

Angèle Etoundi Essamba
Angèle Etoundi Essamba is geboren in Kameroen in 1962. Als jong meisje is ze verhuisd naar Frankrijk en vanaf 1982 woont en werkt Essamba in Amsterdam als fotograaf. Ze studeerde aan de Fotovakschool in Amsterdam en heeft een bachelor in kunstgeschiedenis. Sinds haar eerste tentoonstelling in 1985 wordt haar werk veelvuldig geëxposeerd in musea, tentoonstellingen, beurzen en galerieën in Europa, Afrika, de Verenigde Staten, Latijns-Amerika en Azië. Haar foto’s zijn te vinden in vele particuliere en openbare collecties. Door de vrouwen die ze fotografeert, observeert Essamba de wereld, daarbij reflecterend op de identiteit van de zwarte vrouw. Ze heeft daarbij het grote verlangen haar onderwerp te leren kennen en te begrijpen. 

Nacht in/ Dag uit
Nacht in/ Dag uit is een project van het Nederlands Fotomuseum, waarbij kunstwerken geprojecteerd worden op de ramen van het museum vanaf het moment dat de zon onder gaat totdat de zon weer opkomt. De kunstwerken zijn vanaf de straat te zien. Renaissance van Angèle Etoundi Essamba is de achtste editie van dit project.

Publicatie
Bij de tentoonstelling is het gelijknamige fotoboek Renaissance uitgegeven, ontworpen door Inés v. Grimaux en uitgegeven door Essamba-Art. Met een bijdrage van Florence Morel, Rob Perrée, Ousseynou Wade en Mirjam Westen. Het boek is verkrijgbaar in het museum en op onze webshop.

Renaissance (Engelstalig) ISBN 978 90 8216 675 0
Prijs € 49,50

Renaissance Etoundi Essamba Nederlands Fotomuseum

 

Renaissance Angele Etoundi Essamba

 

Essamba Nederlands Fotomuseum

Steenbergen Stipendium 2021

Met trots en in samenwerking met de Steenbergen Stichting, presenteert het Nederlands Fotomuseum vanaf 4 december de vierentwintigste editie van het Steenbergen Stipendium, dé prijs voor het beste fotografische afstudeerwerk gemaakt door een student aan één van de Nederlandse kunstacademies. Het Steenbergen Stipendium is sinds 1998 dé prijs voor jong fotografietalent die Nederland kent en gaat sinds de eerste editie samen met een tentoonstelling van het werk van de genomineerden in het Nederlands Fotomuseum.

De Juryprijs en publieksprijs
Juryleden Merel Bem, Juul Hondius en Henk Wildschut selecteerden vijf fotografische afstudeerwerken voor het Steenbergen Stipendium 2021. De winnaar van de juryprijs ontvangt van Stichting Steenbergen een stimuleringsprijs van 5.000 euro bedoeld om de jonge fotograaf te steunen bij diens verdere ontwikkeling. Tijdens bezoek aan de tentoonstelling is het ook mogelijk om te stemmen op één van de vijf genomineerden voor de publieksprijs. Op 16 december 2021 wordt in het Nederlands Fotomuseum door de jury de winnaar bekend gemaakt. Eveneens wordt dan het juryrapport gepubliceerd met daarin een beschouwing op de kwaliteit van de afstudeerexpositie per bezochte kunstacademie.

De genomineerden
Hieronder staan de vijf genomineerden. Per fotografisch afstudeerwerk geeft de jury een korte toelichting.


Rust Roest ©
Laura Bouman
Gerrit Rietveld Academie, Amsterdam

Laura Bouman groeide op tussen de voertuigen. Auto’s, motorfietsen – ze weet niet anders of haar familieleden, haar vrienden en zijzelf waren erop aan het rijden of eraan aan het sleutelen, als waren het technische verlengstukken van hun lichamen. De vlekken op de vloer en het tapijt, de vette vingerafdrukken op de deurkrukken en de beschadigde handen van haar vader herinnerden haar er constant aan dat mensen dagelijks te maken hebben met machines en hun onderhoud, zo schreef ze in haar scriptie.

In haar eindexamenpresentatie Rust Roest komt dat allemaal samen. Op grondige en tegelijk speelse en ongecompliceerde wijze deed Bouman onderzoek naar de relatie tussen het menselijk lichaam en de voertuigen die ons zowel fysiek als mentaal verder brengen. Net als het sleutelen aan motoren en lekkende uitlaten een bepaalde nieuwsgierigheid naar materialen en hun eigenschappen met zich meebrengt, zo experimenteerde ook Bouman met verschillende vormen en manieren om haar verhaal over het voetlicht te brengen. Het materiaal, de werkplaats – je kunt het bijna ruiken. Ze fotografeerde niet alleen, maar presenteert ook tekeningen, fotokopieën, een video en motorhelmen van zachte kunststof, waar het maakplezier van afspat. Haar installatie is een sterke uitvergroting van haar genegenheid voor de motorfiets én de band die ze heeft met haar vader.

 

Nederlands Fotomuseum
Hamsa Hamsa Hamsa | An Upbringing ©
Julia Gat
Willem de Kooning Academie, Rotterdam

Vanaf het moment dat je als kijker kennismaakt met Julia Gat en haar broers en zussen ben je eigenlijk al verkocht. Gat presenteert een gezinsleven dat, vanaf een afstand althans, zo heerlijk vrij en ongedwongen oogt, dat het zowel vertedering als lichte jaloezie oproept. Vanaf haar tiende documenteert ze haar directe omgeving, naar eigen zeggen omdat ze het geluk dat ermee verbonden is wilde vastleggen en voor altijd bewaren. Dat leverde een goudmijn aan beelden op.

In prachtige foto’s, een boek en een film, die bestaat uit aan elkaar geplakte homemade video’s, brengt Gat een ode aan haar kindertijd. Ouders, volwassenen – ze spelen geen rol van betekenis, tenzij als de onzichtbare krachten die de speelsheid en de experimenteerdrang van hun kinderen volop de ruimte gaven. Op de eerste afbeelding in het boek worden ze nadrukkelijk onscherp opgevoerd. Maar Gat droeg haar publicatie wel degelijk aan hen op, wat doet vermoeden dat hun rol groter is dan we denken. Tegen een achtergrond van zonnige, exotische locaties speelt zich vervolgens een leven af dat wordt getekend door de ongecompliceerde multiculturele identiteit en de aantrekkelijke, bohemienachtige levensstijl van de ‘personages’. Met elkaar vormen zij een idyllische minimaatschappij, los van de grote boze buitenwereld.

 


The Day the Birds stopped Singing © Rick van der Klooster
AKV St. Joost, 's-Hertogenbosch

Wat te doen wanneer je jong bent en je je zorgen maakt over de wereld? Je kunt de straat op gaan om te demonstreren, maar je kunt ook, zoals in het geval van Rick van der Klooster, een fotoboek maken. Het project The Day the Birds stopped Singing komt voort uit ongerustheid en boosheid over opgroeien op een aardbol die langzaam sterft. Dat resulteert in stemmige, contrastrijke zwart-wit foto’s die af en toe gerust mistroostig kunnen worden genoemd – donkere luchten, treurwilgen die met hun takken in het water hangen, opgezette vogels – en portretten van jongeren die tegen de achtergrond van stadsparken door verrekijkers turen of poseren met vogelhuisjes die in brand staan. Ook is er die ene jongen die een stuk of wat bakstenen aan zijn bovenlijf heeft hangen.

Die metaforen liegen er niet om. Toch is The Day the Birds stopped Singing uiteindelijk geen somber project. Er zijn vogels, hoog in de takken, waar de vrijheid lonkt. Er is zonneschijn die door de bladeren piept, er is een licht in de verte, en er is sprake van tederheid en een oprechte verbintenis tussen de jongeren en hun natuurlijke omgeving. Dat stemt ondanks alles hoopvol.

 


What are you looking for? © Vladimir Vidanovski 
Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten, Den Haag

De installatie van Vladimir Vidanovski heet What are you looking for? Dat is een vraag die hij natuurlijk vooral aan zichzelf stelde, terwijl deze zelfverklaarde ‘screen-based millennial’ zich voor zijn eindexamenproject door een berg video’s uit zijn jeugd heen werkte. Al die uren die hij als kleine jongen vanaf een jaar of vier achter een computerscherm had doorgebracht, eindeloos sleutelend aan digitale fantasiewerelden, kwamen hem nu van pas. Fragmenten eruit komen terug in de ontroerend mooie film die hij maakte.

Met behulp van oude videotechnieken reconstrueerde Vidanovski zijn ouderlijk huis; blokkerig en schokkerig verschijnt het in beeld. De ‘camera’ draait en houdt stil bij een computer in een lege kamer. Vanuit het blauwe licht komt het videobeeld van een jongetje tevoorschijn. Hij wil zijn ‘publiek’ graag meenemen op reis door zijn dagdromen.

Behalve deze piepjonge, onschuldige en grappige versie van hemzelf is er nog een andere verteller: de kunstenaar van nu, die terugkijkt op zijn jeugd en weet dat die zich afspeelde tegen de achtergrond van de oorlog die uitbrak toen Joegoslavië uit elkaar viel. Het contrast is groot: aan de ene kant de suikerzoete wereld van een jong kind dat leeft op Amerikaanse YouTube-filmpjes (die wereld komt terug in een netwerk van kleine schermpjes die ook deel uitmaken van de installatie, en waarop beelden van oude computerspelletjes en kindertelevisie te zien zijn) en aan de andere kant de benauwende werkelijkheid die zich buiten het veilige huis afspeelt. Ook die komt terug in de film, in de vorm van donkere, dystopische beelden. ‘I find myself surrounded by walls of forgotten memories,’ fluistert Vidanovski.

 

Nederlands Fotomuseum
Maskenfreiheit © Lilli Weinstein
Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten, Den Haag

Weet je hoe het voelt om te verdwijnen in een ruimte? Om niet te durven praten met vreemden, omdat je wangen rood zullen kleuren en je zweethanden zult krijgen? Om zo verlegen te zijn, dat het dagelijks leven je moeite kost? Dit zijn een paar van de vragen die Lilli Weinstein in haar project Maskenfreiheit aan de kijker stelt. Heel letterlijk zelfs: ze verstopte brieven in het park bij haar huis, brieven waarop dit soort vragen stonden, evenals een uitnodiging voor de vinder om haar op te bellen en een afspraak te maken. Ze hoopte dat de brieven gevonden zouden worden en ze hoopte tegelijkertijd van niet. Want dat zou betekenen dat ze samen met die vreemde zelfverzonnen opdrachten moest gaan uitvoeren, zoals: intensief oogcontact maken, gekke stemmetjes opzetten, elkaars gezicht bestuderen, samen huilen, etc. De horror.

Toch is dat precies wat Weinstein heeft gedaan. En ze heeft het hele proces nog gedocumenteerd ook. Als kijker word je daarvan getuige in haar werk: muren werden speels volgeplakt met foto’s, tekeningen en memo’s, een overdonderende hoeveelheid bewijsstukken van de momenten dat ze over haar extreme verlegenheid heen stapte. De documenten hangen per opdracht door en over elkaar heen, zwart-wit foto’s afgewisseld met kleur, en alles zonder opsmuk, gewoon hatseklats, vastgelegd. Ze doen denken aan performances uit de jaren zestig en zeventig, waarin de werking van het menselijk lichaam centraal stond. De installatie voert je mee langs verschillende momenten in het proces en toont de medespelers die Weinstein erin heeft betrokken. Het is spannend, want het wás spannend; niets hoeft gesuggereerd. Je vermoedt dat het in werkelijkheid zelfs intenser was en dat voedt de nieuwsgierigheid.


De Steenbergen Stichting
De Steenbergen Stichting is in 1961 opgericht door Johan Steenbergen (1886-1967) ter nagedachtenis aan zijn oudere broer Hermann Diedrich Steenbergen (1883-1945). Johan Steenbergen vertrok in 1908 naar Dresden en stichtte daar Ihagee Kamerawerk. Deze fabriek verwierf in 1936 wereldfaam door het uitbrengen van de eerste kleinbeeld spiegelreflexcamera onder de naam Exakta. In 1928 werd Johan Honorair Consul der Nederlanden. De fabriek werd bij het bombardement van Dresden in 1945 geheel verwoest. Na de Tweede Wereldoorlog is het bedrijf hem afgenomen en door de toenmalige DDR als staatsbedrijf voortgezet. Het Nederlands Fotomuseum is sinds de start van het Steenbergen Stipendium verbonden aan de prijs.

Steenbergen Stipendium 2020

De genomineerden van het Steenbergen Stipendium 2020 - dé prijs voor fotografietalent in Nederland - zijn al een jaar bekend. De jury van het Steenbergen Stipendium 2020 heeft vijf afstudeerprojecten van studenten aan kunstacademies genomineerd op basis van de eindexamenexposities die in het najaar van 2020 plaatshadden en we nu eindelijk kunnen presenteren.

Het Steenbergen Stipendium is sinds 1998 dé prijs voor jong fotografietalent die Nederland kent en gaat sinds de eerste editie samen met een tentoonstelling van het werk van de genomineerden in het Nederlands Fotomuseum. De winnaar van de juryprijs ontvangt van Stichting Steenbergen een stimuleringsprijs van 5.000 euro bedoeld om de jonge fotograaf te steunen bij diens verdere ontwikkeling. Dit keer zijn de projecten vanaf 21 oktober 2021 te zien in het Nederlands Fotomuseum.

De nominatie van de projecten betekent tegelijkertijd het signaleren van vernieuwing binnen de fotografie en geeft inzicht hoe de nieuwe generatie het medium gebruikt. De tentoonstelling in het museum is daarmee een graadmeter voor de ontwikkeling van fotografietalent in Nederland. Met deze tentoonstelling toont het Nederlands Fotomuseum ieder jaar de trends op het gebied van fotografie.

Anders dan anders
Dit jaar staat de wereld op zijn kop — het is dus niet gek dat het jureringsproces voor het Steenbergen Stipendium er anders uitzag dan alle voorgaande jaren. Lang wist de jury niet eens zeker of ze het eindexamenwerk überhaupt kon zien. Maar langzaam druppelden de uitnodigingen van de opleidingen binnen en konden ze met enkele maanden vertraging toch aan de slag. ‘Het is bewonderenswaardig hoe de meeste academies en hun studenten erin slaagden toch nog een knappe presentatie te organiseren, daarbij samenwerkend met lokale initiatieven: de HKU met Fotodok in Utrecht, St. Joost met oude fabriekshallen in Breda, de Rietveld met Foam in Amsterdam’, vertelt Merel Bem. Bij de Willem de Kooning Academie in Rotterdam vond in 2020 geen eindexamententoonstelling plaats; die viel daarmee voor de editie 2020 af. ‘Bleven er vier academies over, die we als vanouds met veel plezier en aandacht bezochten.’ Dit zijn de Gerrit Rietveld Academie in Amsterdam, Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht, Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag en St. Joost in Breda.

De genomineerden
Hieronder staan de vijf genomineerden. Per werk geeft de jury een korte toelichting.


A mal tiempo, buena cara / In bad weather, a good face © Bebe Blanco Agterberg

Bebe Blanco Agterberg (1995, Nederland), A mal tiempo, buena cara / In bad weather, a good face
Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten, Den Haag

In 1977 sloten linkse en rechtse partijen in Spanje het Pacto del Ovido (‘Pact van het Vergeten’). Men wilde een streep zetten onder het fascistische tijdperk van Franco en een nieuwe, democratische samenleving starten. Het resultaat was dat de geschiedenis werd herschreven. Oude misdaden werden uitgewist. Er ontstond een alternatieve werkelijkheid. Op die periode reflecteert Bebe Blanco Agterberg in haar project A mal tiempo, buena cara / In bad weather, a good face. In trefzekere zwart-wit foto’s, gepresenteerd in een installatie en in een boek, schetst ze een maatschappij die worstelt met een verleden dat er van de ene op de andere dag niet meer mag zijn. Hoe geef je zo’n maatschappij vorm? Welke herinneringen komen er in de plaats van de uitgewiste? En wie bepaalt welke herinneringen moeten verdwijnen en welke mogen blijven? Op natuurlijke wijze en met kijk op verhoudingen combineert Agterberg Spaanse archieffoto’s met haar eigen werk, dat afwisselend zowel een geënsceneerd als een documentair, klassiek karakter heeft.


A Room Within © Nathan van Ewijk

Nathan van Ewijk (1995, Nederland), A Room Within
Hogeschool voor de Kunsten, Utrecht

Van alle genomineerde werken van 2020 refereert de film van Nathan van Ewijk het meest aan de quarantaine en het eindeloze binnen zitten van het afgelopen jaar. Tegelijkertijd overstijgt A Room Within die thematiek; de film past in een jong oeuvre dat überhaupt al verstild en minutieus is, en gericht op het registeren van het wonderlijke binnen het alledaagse. Van Ewijk richtte de videocamera op het raam van zijn woning en het daarachter gelegen uitzicht: een huis, een boom, de lucht met wolken. Eenvoudiger wordt het bijna niet. Met een enorme focus op detail legde hij vast wat er gebeurt wanneer de dag langzaam avond wordt, wanneer het raam open staat en de wind opsteekt, wanneer er een vlieg op het glas loopt, de geluiden van buiten naar binnen sijpelen – geen wereldschokkende gebeurtenissen, maar niet te missen voor wie simpelweg observeren als zijn belangrijkste taak ziet. Van Ewijk volgt geen ingewikkelde verhaallijn, het raam is de verteller.
Het lijkt of hij de kijker ook niet stuurt, alsof hij die eveneens een beetje laat meanderen, maar dat is schijn. Van Ewijk stuurt wel degelijk, zij het op een heel subtiele manier. Hij laat de opname van zijn raam en de installatie daaromheen precies samenvallen, zodat het lijkt alsof je vanuit de tentoonstellingsruimte rechtstreeks naar buiten tuurt. Ook de drie gelige bovenvensters werden op die hyperrealistische, bijna schilderkunstige manier vertaald. Het geheel is zo belicht, dat het uitzicht soms doet denken aan een tafereel van Carel Willink: balancerend op het randje van echt en surrealistisch. Het hele kunstwerk is een trompe l’oeil, die je aan de ene kant misleidt en je aan de andere kant een soort rustgevende, meditatieve ervaring biedt, waar ook de kwaliteit van het geluid niet onbenoemd mag blijven.


Polite Fictions - Behind the public face of diplomatic gifts © Suzanne Schols

Suzanne Schols (1985, Nederland), Polite Fictions – Behind the public face of diplomatic gifts
Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten, Den Haag

Polite Fictions is een onderzoek naar de transparantie van het internationale politieke verkeer dat, zo blijkt, natuurlijk helemaal niet transparant is. Suzanne Schols vond in het diplomatieke cadeau, de beleefde, schijnbaar onbenullige, maar o zo betekenisvolle rituele gift die wordt uitgewisseld wanneer de vertegenwoordigers van twee landen elkaar ontmoeten, het perfecte symbool voor die ogenschijnlijke openbaarheid. Toen ze in de wereld van de diplomatieke gift wilde duiken, bleek dat de Nederlandse overheid en de Europese Commissie haar geen toestemming wilden geven om de diverse voorwerpen te fotograferen. Er bestaan lijsten, er bestaan afbeeldingen – zeker, maar alles is omgeven met restricties en regels en geheimhouding. Dus wat te doen?

Schols besloot dit verhaal te vertellen op twee verschillende manieren, die gaandeweg wonderwel in elkaar grepen en elkaar versterkten. De ene manier is de feitelijke: de fotograaf functioneert als onderzoeksjournalist die nauwgezet laat zien waar je tegenaan loopt wanneer je dit onderwerp in beeld wilt brengen. Ze verzamelde elke weigering, elk negatief antwoord op de vraag of ze cadeaus mocht komen fotograferen, vaak voorzien van gewichtige stempels en handtekeningen. Ze bracht elke snipper aan informatie over diplomatieke giften bij elkaar – persfoto’s (president Trump met een gepersonaliseerd T-shirt van het Braziliaanse voetbalelftal, geschonken door president Bolsonaro), catalalogusafbeeldingen en lijsten met gedetailleerde omschrijvingen.
De andere manier waarop ze haar onderwerp benaderde, is de fictieve. Haar geënsceneerde, filmisch uitgelichte taferelen van zorgvuldig ingepakte voorwerpen, het ene in bubbeltjesplastic, het andere in zwart vloeipapier, zijn prikkelende verbeeldingen van het behoedzame beleid omtrent diplomatieke cadeaus. Door objecten op deze spannende, verhullende manier te fotograferen weet Schols de opgewekte nieuwsgierigheid van de kijker weer een beetje te temperen; zo ingepakt en belicht doen de ‘cadeaus’ denken aan intrigerende sculpturen, de inhoud doet niet meer ter zake.


The Road to Purgatory © Ashleigh Wilson

Ashleigh Wilson (1995, Verenigd Koninkrijk), The Road to Purgatory
Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten, Den Haag

Hoe verbind je je eigen, persoonlijke leven aan de roerige geschiedenis van het land waarin je opgroeide? De Noord-Ierse Ashleigh Wilson doet dat zowel beeldend als met woorden. Haar project The Road to Purgatory bestaat feitelijk uit drie delen: een fotografisch deel, een filmisch deel en een tekstgedeelte. Alle drie vertellen over het slepende conflict in Noord-Ierland, dat in 1998 werd ‘afgesloten’ met het Goedevrijdagakkoord, ondertekend door de regeringen van het Verenigd Koninkrijk en Ierland. Na die belangrijke stap in het vredesproces wilde men verder, de toekomst in. Het verleden moest worden vergeten, met als gevolg dat waarheden, mensen en verhalen verdwenen. Met The Road to Purgatory poogt Wilson die verloren maatschappelijke elementen weer een stem te geven en zo ruimte te bieden aan alternatieve perspectieven op het leven ‘na’ het conflict. De aanhalingstekens staan er, ook in Wilsons eigen teksten, niet voor niets: afgesloten is dat gewelddadige hoofdstuk natuurlijk nooit geweest, het ebt nog na in de huidige samenleving.
Wilsons fotografische gedeelte bestaat uit alledaagse jeugdfoto’s uit haar persoonlijke archief, die ze combineerde met detailopnamen van het plaatselijke
overheidsgebouw, symbolisch vastgelegd op gare zwart-wit filmrolletjes waarvan de houdbaarheidsdatum het jaar 1998 was. Haar korte film is een fragmentarische collage van drie kleine, particuliere geschiedenissen die samen een groter verhaal vertellen over de onmogelijkheid van het rigoureus afsluiten van het verleden. De beelden zijn afwisselend poëtisch (het groene, regenachtige Ierse landschap, de rivier) en banaal alledaags, soms bijna inferieur (een vrouw bij een tankstation, gefilmd vanaf de achterbank; schokkerige, heimelijke beelden van een uitvaartcentrum die gemaakt lijken met een mobiele telefoon). Het geheel heeft een langzame, fotografische kwaliteit. De voice-over die alles aan elkaar praat is betoverend. De intrigerende tekst is Wilsons forte, en neemt misschien een nog wel belangrijker plaats in dan haar beelden.


She is the canary in the coalmine of a dying empire © Pipilotta Yerna

Pippilotta Yerna (1994, Nederland), She is the canary in the coalmine of a dying empire
Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten, Den Haag

Je moet het maar durven: de dood van je bloedeigen moeder in scène zetten. Niet één keer, maar meerdere keren. In haar project She is the canary in the coalmine of a dying empire krijgt Pippilotta Yerna het doodleuk voor elkaar. Daar ligt haar moeder: aangespoeld op de keien langs een rivier, in een vreemde houding en opengesperde ogen op de vloer van een lege kamer, op het harde beton van een binnenplaats, met een hoofdwond en gele rubberen handschoenen aan. Haar dochter zit bovenop het lichaam en legt de gruwelijke scène vast met een telelens. Wat is hier aan de hand?
Hoe bezweer je dat waar je het allerbangst voor bent? Voor Yerna is het antwoord duidelijk: met de fotocamera. Haar moeder en zij hebben een hechte, symbiotische band, zo blijkt uit haar multimedia-installatie, die prettig tactiel is en onder meer bestaat uit die macabere, absurdistische foto’s, een publicatie, een app-conversatie, postkaarten en een maf soort pak met daarop een levensgrote afbeelding van haar moeder in haar ondergoed. De moeder noemde haar dochter Pippilotta; de inmiddels volwassen Pippilotta noemt haar moeder ‘mamski’ – zo hecht. ‘Could it be possible to die together someday’, schrijft de dochter in haar boek – zo symbiotisch.
Met haar camera probeert Yerna het onafwendbare – de sterfelijkheid van haar moeder – te beheersen, misschien wel te beïnvloeden. Het leverde een eindexamenwerk op dat sprankelt van eigenheid en originaliteit. Yerna’s foto’s zijn speels en ernstig tegelijkertijd. Ze getuigen van humor en lef. Bovendien voerden moeder en dochter de scènes uiterst professioneel uit. Beiden namen het knotsgekke plan om moeders dood fotografisch tot in de puntjes te ontleden bloedserieus.

Bekendmaking winnaar
Op 16 december 2021 wordt in het Nederlands Fotomuseum door de jury de winnaar bekend gemaakt. De winnaar ontvangt van Stichting Steenbergen een stimuleringsprijs van
5.000 euro. Eveneens wordt dan het juryrapport gepubliceerd met daarin een beschouwing op de kwaliteit van de afstudeerexpositie per bezochte kunstacademie. Deze editie bestaat de jury uit Merel Bem (juryvoorzitter, kunstcriticus en schrijver), Alexandre Furtado Melville (o.a. fotograaf en schrijver) en Teun van der Heijden (fotoboekenontwerper).
Net als bij de vorige edities, zal er ook dit jaar een publieksprijs zijn. Van 21 oktober tot en met 28 november kunnen bezoekers op zaal stemmen op hun favoriete werk. De winnaar van de publieksprijs wordt tijdens de eersteprijsuitreiking bekend gemaakt. Eerdere onderscheidingen van het Steenbergen Stipendium zijn ontvangen door onder meer Viktor Naumovski (2019), Daniel Siegersma (2018), Eline Benjamins (2017), Kimmo Virtanen (2016), Esther Hovers (2015), Jaya Pelupessy (2013), Willem Popelier (2008), Wytske van Keulen (2005), Petra Stavast (2002) en Andrea Stultiens (1998). Sinds de eerste editie van het Steenbergen Stipendium in 1998 worden de geselecteerde projecten tentoongesteld in het Nederlands Fotomuseum.

De Steenbergen Stichting
De Steenbergen Stichting is in 1961 opgericht door Johan Steenbergen (1886-1967) ter nagedachtenis aan zijn oudere broer Hermann Diedrich Steenbergen (1883-1945). Johan Steenbergen vertrok in 1908 naar Dresden en stichtte daar Ihagee Kamerawerk. Deze fabriek verwierf in 1936 wereldfaam door het uitbrengen van de eerste kleinbeeld spiegel-reflexcamera onder de naam Exakta. In 1928 werd Johan Honorair Consul der Nederlanden. De fabriek werd bij het bombardement van Dresden in 1945 geheel verwoest. Na de Tweede Wereldoorlog is het bedrijf hem afgenomen en door de toenmalige DDR als staatsbedrijf voortgezet. Het Nederlands Fotomuseum is sinds de start van het Steenbergen Stipendium verbonden aan de prijs.

Met dank aan: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap | Gemeente Rotterdam | Prins Bernhard Cultuurfonds | Wertheimer Fonds | VriendenLoterij

Gebouw Las Palmas Statendam 1 (Wilhelminapier), Rotterdam +31 (0)10 203 04 05 info@nederlandsfotomuseum.nl

© 2016 - 2019 Nederlands Fotomuseum. WooCommerce door Redkiwi